Gevangenissen en mensenrechten

Het recht op vrijheid is een mensenrecht, waarop echter uitzonderingen bestaan. Personen die veroordeeld zijn voor strafbare feiten waarop een gevangenisstraf staat, kunnen van hun vrijheid beroofd worden. Dit geldt in bepaalde omstandigheden ook voor personen die verdacht worden strafbare feiten te hebben begaan: bv. voor ernstige feiten, of wanneer er een ernstig risico bestaat dat zij nieuwe strafbare feiten zouden begaan, zouden vluchten of het onderzoek in gevaar zouden brengen.

De mensenrechten stoppen echter niet aan de gevangenismuren: het is essentieel dat de mensenrechten van gedetineerden gerespecteerd worden in de gevangenis en dat zij in menswaardige omstandigheden worden vastgehouden.

Wat zijn mijn rechten?

Het algemene principe is dat alle mensenrechten ook blijven gelden voor gedetineerden. Het recht op eerbiediging van het gezinsleven (artikel 8 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) vereist bijvoorbeeld dat gedetineerden op regelmatige basis bezoek van hun familieleden kunnen ontvangen. De godsdienstvrijheid (artikel 9 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) vereist dan weer dat gedetineerden hun godsdienst kunnen blijven belijden in de gevangenis. En ook binnen de gevangenismuren hebben gedetineerden, binnen bepaalde grenzen, vrijheid van meningsuiting (artikel 10 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens), en moeten zij in principe het stemrecht kunnen blijven genieten (zie bijv. het Hirst-arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens). Beperkingen op de mensenrechten van gedetineerden zijn enkel toegestaan voor zover dit noodzakelijk is vanuit veiligheidsoverwegingen.

Een cruciaal recht is het verbod van foltering en van andere onmenselijke of vernederende behandelingen (artikel 3 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens). Dit absoluut recht vereist dat gedetineerden in menswaardige omstandigheden van hun vrijheid worden beroofd. Dit betekent bijvoorbeeld dat ze over voldoende persoonlijke ruimte moeten beschikken, dat ze dagelijks moeten kunnen wandelen in de buitenlucht en dat hygiëne en gepaste medische zorgen moeten verzekerd zijn. In België zijn de minimumdetentievoorwaarden verder uitgewerkt in de Basiswet betreffende het gevangeniswezen.

Wat doet het FIRM?

Het FIRM rapporteert aan internationale mensenrechteninstanties en volgt daarbij ook de situatie in de Belgische gevangenissen op. Het FIRM diende bv. een rapport in bij het VN-Comité tegen Foltering in de context van het meest recente onderzoek van België door dit Comité in 2021. In dit rapport gaat het FIRM dieper in op de mensenrechtenproblemen van gedetineerden in België, onder meer op problemen inzake overbevolking en gezondheidszorg in de Belgische gevangenissen.

Wat doen andere instanties?

In Belgiƫ

De Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG) is bevoegd om onafhankelijk toezicht uit te oefenen op de gevangenissen. Binnen de schoot van de CTRG is voor elke gevangenis een Commissie van Toezicht opgericht, die ook een klachtencommissie omvat. Klachten van gedetineerden betreffende beslissingen door de gevangenisdirecteur worden behandeld door deze klachtencommissies of, in beroep, door de beroepscommissie. Meer informatie over het klachtrecht van gedetineerden is beschikbaar op de website van het CTRG.

Internationaal

Op internationaal niveau hebben verschillende mensenrechtenorganen zich al kritisch uitgesproken over de bescherming van de mensenrechten van gedetineerden in België.

Op Europees niveau kwam er kritiek vanuit het Europees Comité voor de Preventie van Foltering. Dit orgaan bestaat uit experten die plaatsen kunnen bezoeken waar personen van hun vrijheid beroofd worden en op basis hiervan rapporten schrijven (zie bv. het meest recente rapport over België van 2018). Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft België al verschillende malen veroordeeld voor de detentieomstandigheden (bv. overbevolking) in Belgische gevangenissen (bv. de Vasilescu-zaak).

Ten slotte bestaat er ook het VN-Comité tegen Foltering, een expertenorgaan dat waakt over de naleving van het VN-Verdrag tegen Foltering en hierover aanbevelingen aan landen kan maken (zie bv. de meest recente aanbevelingen aan België van 2021).

 

België heeft voorlopig het Optioneel Protocol bij het VN-Verdrag tegen Foltering (OPCAT) nog niet geratificeerd. Dit Protocol vereist de oprichting van een nationaal preventiemechanisme dat plaatsen van vrijheidsberoving kan bezoeken en dat als doel heeft bij te dragen tot de preventie van foltering en andere onmenselijke of vernederende behandelingen. Het FIRM is voorstander dat België werk maakt van de ratificatie van OPCAT.

Meer weten?

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft een factsheet gepubliceerd met verwijzingen naar de belangrijkste zaken betreffende de rechten van gedetineerden.

Bekijk ook dit overzicht van officiële instellingen in België die u gratis advies en informatie over uw rechten kunnen geven.

naar boven